Banks ısı motorunu İlk gördüğüm zaman, birşeye benzemeyen şekli ve hızlı dönüşü beni çok etkilemişti. İnce tel tel ilmekleri merkezden kaçık bir tekerin parmaklarından sarkarken, tüm tertibat ılık ve soğuk musluk suyunda hemen hemen dakikada 70 devirle dönmekteydi.

Lawrence Berkeley Laboratuarı'ndan mucit Ridgeway Banks, deney motorunun ılık su kısmına her girişinde tel ilmeklerin kendilerim düz hale getirmeye çalıştıklarını anlamıştı. Böylece, tespit edilmiş bir tek krank milini döndürmek için yeterli kuvvet elde ediliyordu, Krank mili de motorun tüm üst çemberini döndürüyordu. Bu kuvveti doğuran, ilmeklerin bir yay gibi açılmak istemesiydi. Diğer yandaki ilmek şeklindeki tellerse soğuk su banyosuna girince ansızın gevşemekteydi. Bu gevşeyen tellerin öbür taraftaki kuvvete karşı çok az direnci olmakta veya hiç direnci olmamaktaydı. Daha sonra yeni bir güç hamlesi yapabilmek için gevşek teller tekrar eski durumunu almaktaydılar.



Kuşkusuz seyredilmeye değer bir motordu bu; ama daha da heyecan verici tarafı değerli enerjiyi koruma yeteneğidir. Bugün, elektrik üretimi gibi çeşitli enerji değişim işlemleri sırasında enerjinin muazzam bir kısmını kaybetmekteyiz. Elektrik üretmek için yakıt yakıyor. 500 C',de buhar üretiyor ve buharı bir türbinden geçiriyoruz. Buhar soğuyor ve böylece ısı enerjisi bir jeneratörü döndürmek için mekanik harekete çevriliyor. Bu iş görür ama yetersizdir. En verimli jeneratörler bile ısı enerjisinin yalnızca yüzde 40 kadarını elektriğe çevirirler. Geri kalan atılıp gider. Şimdiki işlemler bu harcanan kısmı verimli bir şekilde kullanamamaktadır.

Banks motoru ise bunu kullanabilir çünkü sürtünmeyi kolayca yenmekte ve modem bir jeneratörü çalıştırmak için gerekli olan 500 C fark yerine yaklaşık 6 C'lik bir sıcaklık farkında çalışmaya başlamaktadır. Böylece; alışılagelmiş güç tesislerince atılan ısıdan, düşük sıcaklık yer ısısı (jeotermal) kaynaklardan, kolayca yapılabilen güneş ısısı toplayıcılarından, veya endüstriyel harcanmış artık ısıdan elektrik üretebilir.

Nltinol - Belleği Olan Metal:
Bu yeni motorun başarılı çalışması için anahtar, tel ilmekler için Banks'ın seçtiği malzemededir. 55 - Nitinol demlen bu nikel • titanyum alaşımı düşük sıcaklıklarda gevşek ve bükülebilir olarak kalır. Ancak, sıcaklık yükseldikçe metal bir tavlama işleminden geçirilerek kendisine verilmiş olan ilk şekli «hatırlamaya» başlar ve o şekle dönmeye çalışır. Bu değişmenin olduğu sıcaklık, başlangıçtaki bileşimdeki nikel ve titanyum miktarına bağlıdır. Bazan donma noktasının altında kazanda kaynama noktasının çok üstünde olabilir. Fakat her sıcaklık farkı kullanılan bîr kuvvetle sonuçlanacaktır.

Düşük seviyeli ısıdan faydalı enerji elde etme isteği Banks'ı ilk deneylerini yapmaya iten nedendir. Önce iki metalli şeritler kullanmayı düşünmüştü, fakat bir arkadaşı ona numune sağlayınca Nitinol telleri denemeye karar verdi. Banks, «Nitinol 1962de, paslanmaya dirençli alaşımlar üstünde yapılan deneyler sonucu Ame-rikan Denizcilik Levazım ve Mühimmat Laboratuarı tarafından keşfedildi», diye açıklamıştır. «O zamandan beri temel mahiyetteki katı hal ve aynı zamanda metallurjik çalışmanın çok azı tamamlanmıştır. Eldeki ayrıntılar sonuca ulaşlın-cı olmayıp yanıltıcı görünmektedir. Fakat başlangıçtan beri Nitinol'a bazı dikkate değer şeylerin olduğu benim için açıktı; Nîtinol, verilmiş bir kütle için bildiğimiz bütün cisimlerden daha enerjiktir.» Şimdiki motor Ağustos 1973'dc çalışmaya konduğundan beri 12 milyon defa dönmüştür, Banks tel ilmeklerde hiç bir aşınma veya yorulma izi bulamamıştır. Gerçekte, Nîtinol teller ilmek halindeki biçimlerine alıştıkça motor çalışmasını düzeltmektedir. Banks, metalin fiziksel özellikleri üstüne yapılacak gelecekteki çalışmaların bunun niçin böyle olduğunu göstereceğini ümit etmektedir.

Kuşkusuz bu an için Banks motoru bir laboratuar gösterisinden başka bir şey değil. Hiçkimse bunun faydalı bir cihaz şeklinde geliştirilip geliştirilmeyeceğini bilmiyor. Ama .bir de geliştirilirse yaptığı iş heyecan vericidir:
Banks diyor ki: «1000 metrede sıcaklık düşmesinin ortalama 25 C" olduğu okyanus sıcaklık farkı ltq kolayca iş yapabilirdiniz. Yer sıcaklığı uygulamaları da akta geliyor.» Birçok yer sıcaklığı kaynağı, modern yüksek verimli türbinleri tahrik edecek kadar yeterince sıcak değildir. Ama Banks'ın motorîarrnı tahrik edebilmeleri olanağı vardır belki de.

Hasta, Banks motoruyla birleşince sıcaklığı düşük güneş ışını enerjisi bile çekici görünmeye başlamıştır. Bugün, güneşten faydalı iş sağlayan cihazlar, yaratılması güç olan yüksek sıcaklıklara güvenerek yapılmaktadır. Ama kendi güneş enerjisi deneylerinde Banks hafif sıcak sudan elektrik yaratmanın kolay olduğunu keşfetti.

Ne kadar garip görünse de, Banks motoru buz üstünde de çalışabilmektedir. Hava ve buz sıcaklıklarının değişik olduğu Kuzey Kutbu'nda, örneğin, bu motor sıcaklık farkını enerjiye çevirebilir.


Kaynak: Bilim ve Teknik.Kasım.1974 s.17-18 Popular Scıence'den Çeviren:Yüksel Demirekler
Ayrıca:
-The VT1 Biçim Bellekli Alaşım Isı Motoru Tasarımı
-Thermal energy scavenger (stress limiter) Pat No:4197709